04.10.2019 Tarih Arkeoloji Demir Çağı

Dr.Ayhan YARDİMCİEL

Doğu Anadolu Bölgesi Erken Demir Çağı Beylikleri

Erken Demir Çağı, başlangıcı kabaca M.Ö. 1200 yıllarına tarihlenen ve bölge ile alakalı Assur yazıtlarında bazen çok sayıda kral ifadelerinin geçmesi üzerine, beylikler olarak adlandırılan dönemdir. Demir Çağı'nın başlangıcı da bu tarihe bağlanır. Bu tarih aynı zamanda Ege Göçleri ile değişen Anadolu' da artık Tunç Çağlarının da sona erdiği dönemdir. Hitit ve Mitanni İmparatorluklarının tarihe karıştığı bu dönemde Mezopotamya kökenli Assur Krallığı’nın kuzeye doğru yönelmeye başlamasıyla Assurlarca kral bilim insanlarına bey denilen küçük siyasi organizasyonlara hükmeden kişilerce siyasi bir birliktelik kurulmuş bu siyasi birliktelik daha sonra Urartu Krallığı'nın ortaya çıkmasına sebep olmuştur. Önceki kültürlerin aksine daha yüksek yerlere yerleşim kuran bu toplulukların amacı sahip oldukları hayvan sürüleri için otlak arayışı mıydı? Yoksa bir şey mi ürkütmüştü onları bu kadar yükseğe çıkacak. Bu soruların cevabını bulmak şimdilik zor. Ancak kendilerine özgü mimari yapıları ölü gömme gelenekleri ve çanak çömlek sanatları ile Doğu Anadolu'da MÖ 1200 den itibaren artık yeni bir dönemin başladığı anlaşılmaktadır.

Ziyarettepe Kalesi Savunma Duvarları

Ziyarettepe Kalesi Savunma Duvarları

I. Tukulti Ninurta dönemi (M.Ö. 1244-1208) Assur yazıtlarında bahsi geçen ;

“...Nairi Ülkelerinin 43 kralı -savaşmak için- yerlerini aldılar. Onlarla savaştım ve mağlup ettim. Onların kanları ile dağların çaylarını ve derelerini sel haline getirdim...”

bilgileri ile ;

I Tiglat Pilaser dönemi (M.Ö. 1115-1077) dönemine ait prizma yazıtında yer alan;

“...Geçilmesi güç yollardan ve bozkırlardan -geçtim-. Yollar engebeli, patikalar kapalı idi... 16 büyük dağı savaş arabalarımla aştım. Oradaki ülkeye ulaşmak için- iki uçlu bronz baltalarla, yolumu güçlükle açtım. Urumi ağaçları, dağ ağaçlarını kestim. Ordunun ilerleyebilmesi ve Fırat nehrini geçebilmesi için kuvvetli köprüler yaptım. Tumme’den Daiaeni’ye kadar Nairi’nin 23 kralı, savaş arabalarını ve ülkelerinden çıkardıkları ordularını - alarak- savaşa katıldılar. Korkunç silahlarımın bütün şiddetiyle üzerlerine hücum ettim ve Adad’ın -verdiği- coşkuyla onların büyük ordularını imha ettim...

Silahla donatılmış 120 savaş arabalarını, savaş ortasında ele geçirdim. Onlara yardıma gelen Nairi’nin 60 kralının -savaş arabalarını ele geçirdim- ve mızrağımın ucunda Yukarı Deniz’e kadar takip ettim.

"

Prof.Dr.Oktay Belli (sağda), Dr. Ayhan Yardimciel (solda) Ziyarettepe Kalesi

Prof.Dr.Oktay Belli (sağda), Dr. Ayhan Yardimciel (solda) Ziyarettepe Kalesi

Bu yazıtlardan elde edilen 23, 43 ve 60 kral gibi bilgilerin hepsi Urartu Krallığı’nın kuzey ve kuzeybatısında merkezi bir gücün olmadığını dağınık bey veya aşiret tarzı siyasi organizasyonların bulunduğuna işaret etmektedir. Erken Demir Çağı Beylikleri siyasi oldukları kadar kültürel bir ilişki içinde oldukları son yapılan arkeolojik çalışmalar ile iyice belirginlik kazanmıştır. Güçlü taş örgüleriyle yapılmış kütlesel savunma duvarları, yüksek rakımlı yerlerde uygulanan inşa stratejisi, Yivli çanak çömlekleri, yerleşim yeri ile iç içe giren mezarlık alanlarındaki farklılık önceki kültürlerde görülmeyen özelliklerdir. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın izni Türk Tarih Kurumu ve Kafkas Üniversitesi Bilimsel Araştırma Projeleri Koordinatörlüğü’nün destekleri ile 2014 ve 2015 yıllarında Doç.Dr.Akın Bingöl, 2016-2017-2018 ve 2019 yıllarında ise Ayhan Yardimciel başkanlığında Kars, Iğdır ve Ağrı bölgelerinde yapılan arkeolojik yüzey araştırmaları sırasında Şöregel Bölgesi’nde tespit edilen Ziyarettepe Kompleksi ile Ani Antik Kenti Erken Demir Çağı savunma duvarları konumuz açısından önemli keşiflerdir. Ziyarettepe Kalesi’nin anıtsal savunma duvarları, mezarlık alanının yerleşim yeri ile iç içe geçmiş olması ve halk tarafından kaçak kazılan mezarlarda tespit edilen ip tutamaklı yivli çanak çömlekler Erken Demir Çağı beylerinin kültürel ilişki içinde olduklarına işaret etmiştir. Ziyarettepe Kompleksi’nin mezarlık alanının yapısal özellikleri ve buruda bulunan çanak çömlekler Van’da bulunan Karagündüz Mezarlığı ile benzemektedir. Yine Ani Antik Kenti Erken Demir Çağı savunma duvarları da anıtsal görüntüleri ile dönemin mimarisini yansıtmaktadır. 2019 yılı arkeolojik yüzey araştırmalarıyla Iğdır Karakoyunlu İlçesi Yazlık Köyü sınırlarında tespit edilen kalenin, (Bulakbaşı Kale 8 Yazlık 3) mimari Erken Demir Çağı mimarisi ile örtüşmektedir. Yapılacak yeni araştırma ve özellikle arkeolojik kazıların Erken Demir Çağı beyleri arasındaki örgütlenme ve ilişkiyi ortaya koyacak yeni verilere ulaşılması açısından son derece önemlidir. Keza Urartu Krallığı’nın hızlı yükselişinin altında yatan dinamikler hala net olarak ortaya konamamıştır.

Ziyarettepe Kalesi mezarlık alanında tespit edilen ip tutamaklı yivli Erken Demir Çağı keramiği

Ziyarettepe Kalesi mezarlık alanında tespit edilen ip tutamaklı yivli Erken Demir Çağı keramiği

Ani Antik Kenti Erken Demir Çağı savunma duvarları

Ani Antik Kenti Erken Demir Çağı savunma duvarları

Yararlanılan Kaynaklar :

Kemalettin KÖROĞLU, Erkan Konyar, “Van Gölü Havzası’nda Erken Demir Çağı Problemi”, Arkeoloji ve Sanat, 2005, 119, s.25-38.

Oktay BELLİ, Erkan Konyar, Doğu Anadolu Bölgesi’nde Erken Demir Çağı Kale ve Nekropolleri, Arkeoloji ve Sanat Yayınları, İstanbul, 2003.

Oktay BELLİ, Ayhan YARDİMCİEL, “Eski Çağ’da Kars-Ani Bölgesi’nin En Önemli Savunma Tesisi: Ziyarettepe Kalesi, TAÇ, Mimarlık, Arkeoloji, Kültür Sanat Dergisi, Sayı 7 Sonahar-Kış, 2015-2016, s.4-13.

Pınar Pınarcık, “Urartu Krallığı’nın Tarihi Coğrafyası Hakkında Yeni Öneriler” Tarih İncelemeleri Dergisi Cilt/Volume XXVII, Sayı/Number 2 Aralık/December 2012,459-482

Veli SEVİN, Ersin Kavaklı, “Bir Erken Demir Çağı Nekropolü Van/Karagündüz, Arkeoloji ve Sanat Yayınları, İstanbul, 1996.

Veli ÜNSAL, “Urartu Krallığı’nın Kuzeybatı Seferleri” Uluslararası Karadeniz İncelemeleri Dergisi